Het woord “notaris” verwijst naar een openbare ambtenaar die verantwoordelijk is voor het authentiseren van juridische documenten. In het Frans behoort deze term tot de categorie van epicene namen: de vorm blijft identiek voor zowel de mannelijke als de vrouwelijke vorm. Alleen het lidwoord verandert. We schrijven “een notaris” voor een man, “een notaris” voor een vrouw.
Epicene notaris: wat de Franse grammatica zegt
Een epicene naam behoudt dezelfde uitgang ongeacht het geslacht van de aangeduide persoon. Het woord “notaris” functioneert precies zoals “journalist”, “beheerder” of “architect”. Er vindt geen morfologische verandering plaats in de vrouwelijke vorm.
Het grammaticale geslacht wordt aangegeven door het lidwoord (“de” of “het”, “een” of “een”) en door de overeenkomsten van de bijvoeglijke naamwoorden of participia die het zelfstandig naamwoord vergezellen. We zullen dus zeggen “de competente notaris” of “de competente notaris”, afhankelijk van de betrokken persoon.
Deze grammaticale mechaniek vormt geen technische moeilijkheid. De vraag die vaak opkomt wanneer men probeert te zeggen een notaris vrouw of man heeft meer te maken met sociaal gebruik dan met de linguïstische regel zelf. De grammatica is duidelijk: beide vormen zijn correct.
Rapport van de Académie française over de feminisering van beroepen
Het rapport van 1 maart 2019 van de Académie française markeert een keerpunt. De instelling, die lange tijd terughoudend was tegenover de feminisering van professionele titels, erkent hierin expliciet dat beroepen in het vrouwelijk kunnen worden gebruikt wanneer de taal dit natuurlijk toelaat.
Voor epicene namen zoals “notaris” bevestigt de Académie dat het vrouwelijk wordt gevormd door simpelweg het lidwoord te veranderen. Het woordenboek van de Académie française, in zijn 9e online editie, vermeldt nu dat “notaris” ook in het vrouwelijk kan worden gebruikt.
Waarom dit rapport belangrijk is
De Académie française legt geen wetten op voor de taal: zij observeert en registreert het gebruik. Haar rapport van 2019 heeft een ambiguïteit beëindigd die tientallen jaren heeft geduurd. Voor deze datum aarzelden sommige sprekers om “een notaris” te schrijven uit angst een grammaticale norm te schenden. Het rapport heft deze aarzeling zonder enige twijfel op.
De schrijfgids TERMIUM Plus, een Canadese terminologische referentietool, classificeert ook “notaris” onder de epicene namen. Het voorbeeld “een notaris” staat daar op dezelfde manier als “een beheerder” of “een journaliste”, wat de convergentie van de Franstalige normen op dit punt bevestigt.
Meester of meesteres: de beleefdheidsvorm voor een notaris
De professionele titel van de notaris is “Meester”, afgekort als “Me”. Deze titel is onverschillig van toepassing op mannen en vrouwen die dit beroep uitoefenen. Men spreekt een vrouwelijke notaris aan met “Meester”, niet met “Meesteres”.
De verwarring komt voort uit het feit dat “meesteres” bestaat als vrouwelijke vorm van “meester” in de gewone taal (meester van school / meesteres van school). In de juridische context blijft de titel “Meester” onveranderlijk ongeacht het geslacht van de persoon.
Aanspreekvormen in een brief of e-mail
De opstelling van een brief gericht aan een notaris volgt specifieke conventies:
- Bij het openen van een brief of e-mail, schrijf “Beste Meester” voor een vrouwelijke notaris of “Beste Meester” voor een mannelijke notaris
- In de slotgroeten, gebruik “Meester” zoals het is, bijvoorbeeld: “Gelieve, Meester, de uitdrukking van mijn hoogachting te aanvaarden”
- Op de envelop of in het ontvangersveld, geef “Meester” gevolgd door de naam aan, zonder vermelding van “Mevrouw” of “Meneer” als voorvoegsel
Deze conventies zijn ook van toepassing op notarisklerken wanneer zij de titel van Meester dragen, wat afhangt van hun exacte status binnen de studie.
Notarisse: een term om te vermijden in professionele teksten
Het woord “notarisse” bestaat in sommige historische woordenboeken. Het verwees vroeger naar de vrouw van een notaris, niet naar een vrouw die het beroep uitoefent. Dit onderscheid is fundamenteel.
Het Wiktionnaire vermeldt de term en bevestigt zijn verouderde karakter. Het Usito-woordenboek, een referentie uit Quebec, noemt het ook als archaïsch. Geen enkele Franstalige instelling raadt “notarisse” aan om een vrouwelijke notaris aan te duiden.
Het gebruik van “notarisse” in een professionele brief of een juridisch document zou worden gezien als een fout, zelfs als een gebrek aan consideratie. De correcte term blijft “notaris”, voorafgegaan door het vrouwelijke lidwoord wanneer de situatie dit vereist.
Feminisering van juridische beroepen: waar staat het gebruik
Het notariële beroep telt tegenwoordig een toenemend aantal vrouwen. Deze sociologische evolutie versnelt de normalisatie van het vrouwelijk “een notaris” in de gewone taal evenals in officiële teksten.
De aangrenzende juridische beroepen hebben vergelijkbare trajecten doorgemaakt. “Advocate” heeft zich zonder moeite opgelegd omdat het woord een morfologisch onderscheidende vrouwelijke vorm heeft. Voor epicene namen zoals “notaris” of “rechter” is de overgang langzamer geweest, omdat deze uitsluitend afhankelijk is van de verandering van het lidwoord, wat minder zichtbaar is in de mondelinge communicatie.
- “Rechter” functioneert zoals “notaris”: men zegt “een rechter” zonder verandering van het woord
- “Advocate” heeft een gemarkeerde vrouwelijke uitgang, wat de acceptatie heeft vergemakkelijkt
- “Griffier” volgt het klassieke model van feminisering door toevoeging van de suffix “-ière”
- “Huisvrouw” of “huisvrouw van justitie” vervangt geleidelijk “huis” in de vrouwelijke vorm, hoewel het gebruik nog steeds aarzelt
De algemene trend gaat naar de systematische adoptie van het vrouwelijk voor alle beroepen. De weerstanden, wanneer ze nog bestaan, zijn meer een kwestie van gewoonte dan van een werkelijk grammaticale hindernis.
De Franse grammatica beschikt over alle nodige middelen om een vrouwelijke notaris correct te benoemen. Schrijven “een notaris” of “de notaris” is grammaticaal juist, institutioneel gevalideerd en sociaal verwacht. De enige echte valstrik blijft “notarisse”, die gereserveerd moet blijven voor gesprekken over de geschiedenis van de taal.